Phong tục tiễn Táo quân ông Công ông Táo lên chầu trời

22:52 - 17/01/2020

Những ghi chép của Nguyễn Văn Huyên trong sách "Hội Hè Lễ Tết Của Người Việt" về tục đưa ông Táo.

Phong tục tiễn Táo quân ông Công ông Táo lên chầu trời

“Việc chuẩn bị cho Tết bắt đầu ngay hôm sau ngày cúng thần bếp, ngày 23 tháng Chạp. Hôm đó, Táo quân, thần trông coi đời sống của gia đình mà ngài che chở và giám sát, lên trời để tâu trình tỉ mỉ với Ngọc Hoàng về cách ăn ở của mọi người trong gia đình năm qua. Thần bếp, Táo quân, thường hay bị lẫn với thổ công hay thổ địa, là thần đất trong nhà, bản thân thần này là lệ thuộc của thần thành hoàng, tức thần đất của làng, và thần Xã tắc là vị thần vua, hiện thân của đất nước. Đôi khi, ý thức dân gian tìm cách phân biệt những thần này, nhưng sự phân biệt luôn luôn rất mơ hồ. Dù sao khi người ta phân biệt được các thần đó, thì thổ công được trình bày trên bàn thờ bằng một cặp vợ chồng, còn Táo quân là một bộ ba gồm một thần nữ có hai thần nam kèm bên. Tuy nhiên, người thường công nhận rằng thổ công được gộp trong bộ ba đó, gồm thổ kỳ, thổ địa và thổ công, theo lời dạy của các nhà nho. Các vị này được tiêu biểu bằng ba hòn gạch xếp thành cái kiềng đun bếp: hòn thứ nhất tiêu biểu cho đất nói chung, hòn thứ hai là đất trong nhà, và hòn thứ ba là thần bếp.

Bên cạnh việc thờ tổ tiên, những thần này chiếm trong đời sống gia đình một vị trí quan trọng đến nỗi óc tưởng tượng dân gian đã cung cấp cho nên văn học dân gian cổ của chúng ta một truyền thuyết cảm động. Chuyện kể rằng, “ngày xưa có đôi vợ chồng. Người chồng tên là Trọng Cao và vợ là Thị Nhi. Sau nhiều năm lấy nhau, vì không thể có con, tính tình họ trở nên hay cáu gắt, và hai người luôn luôn cãi cọ nhau. Một hôm, người chồng nổi nóng đến mức đánh đập vợ. Người vợ tức khắc bỏ nhà trốn đi.

“Lúc nằm nghỉ gần một ngã tư đường sau khi đã đi bộ lâu ngày, nàng nom thấy một người đàn ông đi qua có bộ mặt dễ thương: đấy là Phạm Lang đi cày trở về. Nàng đi theo người đàn ông đó, chàng chú ý đến nàng, thế là nàng trở thành vợ người đàn ông.

“Nhiều năm trôi qua, trong khi đó,Trọng Cao, người chồng trước của Thị Nhi, bị nỗi bất hạnh đeo đuổi, đã lần lượt nếm trải mọi nỗi cơ hàn, và phải đi ăn xin khắp các nẻo đường. Một hôm, sau khi lang thang dưới trời nắng mà chẳng gặp ngôi nhà nào, Trọng Cao, vô cùng mệt mỏi và đói lả, ngã xuống trước cửa nhà Thị Nhi. Nàng nhận ra người chồng cũ, nhưng chàng chẳng nhận ra nàng. Nàng mời chàng vào nhà và cho càng ăn uống. Người đàn ông khốn khổ đói đến nỗi ăn uống quá nhiều, thế là say rượu ngã lăn ra đất. Thị Nhi, trong khi đợi chồng về, cà vì không muốn để hai người giáp mặt nhau, bèn cho khiêng Trọng Cao vào một đống rơm ở giữa đồng, và sai giấu kín chàng ở đó.

“Chẳng mấy chốc sau đấy, Phạm Lang về và, trước khi đi nằm, chàng nghĩ đến việc đốt đống rơm để sáng mai rắc tro lên thửa ruộng lúa mà chàng phải cày. Chàng bèn ra khỏi nhà và châm lửa vào đống rơm có Trọng Cao ngủ trong đó. Lúc nàng Thị Nhi đáng thương thấy ánh lửa của đám cháy chạy ra, trông thấy đống lửa có người chồng cũ bị chát trong đó, nàng hiểu rằng mình là nguyên vụ ngộ sát và, để tự trừng phạt, nàng lao vào ngọn lửa. Phạn Lang, yêu vợ tha thiết, nhảy theo nàng. Cả hai đều chết. Trong lúc ấy, chợt người đầy tớ đến nơi. Nom thấy ông chủ và và chủ chân tay co quắp trong đống lửa hồng, người đầy tớ trung thành không muốn sống nữa, lao đầu vào ngọn lửa chết theo ông bà chủ”.

Truyền thuyết về thổ công chẳng phải ở nơi nào cũng như nhau. Nó hơi khác dưới dạng kể của người Trung Quốc. “Ngày xưa có đôi vợ chồng chia tay nhau ít lâu sau khi kết hôn, vì chồng nghiện rượu và cờ bạc hư hỏng. Chẳng bao lâu, người vợ liền tái hôn với một chàng thợ săn. Một hôm, trong khi người chồng mới đi săn, nàng gặp chồng cũ và mời anh ta vào nhà uống trà. Trong lúc đó, chàng thợ săn trở về với một cáo đã giết được. Người khách chỉ kịp ẩn mình vào một đống rơm, nhưng chính đó lại là đống rơm mà chàng thợ săn đốt để thui con mồi. Ngồi trong đó, và không dám động đậy, anh chồng cũ bị nướng chín. Người vợ, thất vọng vì đã vô tình gây nên cái chết của người đàn ông khốn khổ, bèn nhảy vào lửa, và chàng thợ săn vốn yêu vợ tha thiết liền lao vào theo. Cảnh bất hạnh làm chết một lúc ba người này làm người đầy tớ xúc động đến nỗi anh nhảy vào giữa đám lửa và cũng chết ở đó”.

Như vậy, ở Trung Quốc cũng như ở Việt Nam, tấn bi kịch kết thúc giống nhau: trong cùng một ngày, bốn con người trung hậu đã chết một cách khủng khiếp. Thượng đế, xúc động sâu sắc vì tinh thần hỉ xả đó, bèn giao cho họ trông nom bếp núc của tất cả các gia đình trên thế gian và đánh giá mọi hành vi của con người. Chính là để tưởng nhớ tấn bi kịch gia đình này mà người ta đặt tên cho hai hòn đá đặt hai bên là Ông, nhắc lại hai người chồng, và hòn đá đặt phía trước là Bà, hiện thân cho người vợ. Còn về viên cuội đặt trên than để không cho nó cháy quá nhanh tên là Hòn lộc, thì nó tiêu biểu cho người đầy tớ trung thành.

Cỗ cúng ông Táo

Các thần bếp này lên trời ngày 23 tháng Chạp. Mọi người tìm cách lấy lòng các vị đó bằng cách cúng các vị một bữa cổ lớn. Người ta đốt cho các thần những chiếc mũ tuyệt đẹp trang điểm hoa sặc sỡ, nhiều thoi vàng và bạc bằng hàng mã. Người ta thả xuống con sông gần nhất những con cá chép dùng làm ngựa cho các thần đó cưỡi trên chặng đường mây dài từ đất lên trời. Chuyến đi lên trời này được nhiều người quan tâm. Bằng những đồ cúng hậu hĩ và bằng lời cầu khấn, họ tìm cách làm vừa ý những vị thần mang sớ tâu trình hàng năm về các hành động tốt và xấu của người trần. Ở mọi thời đại, chuyến đi đó cũng gây cảm hứng cho một nên văn học châm biếm phong phú về những sự ác độc của con người trong năm, dưới dạng thơ và phú làm vui thích các độc giả thuộc mọi lứa tuổi.

Cuộc khởi hành của các thần bếp phát tín hiệu cho mọi người chuẩn bị Tết."
ST.

 

Bộ môn Trường Sinh Học Dưỡng Sinh, thuộc Trung tâm Unesco Văn Hoá Gia Đình Việt Nam.